Vademecum pojęć stosowanych w poradni

ADHD (Zespół nadpobudliwości psychoruchowej)

• obecnie w piśmiennictwie światowym używane są dwie nazwy: "Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi" oraz "zespół hiperkinetyczny" lub "zaburzenia hiperkinetyczne". ADHD jest zaburzeniem przekazywanym z pokolenia na pokolenie, czyli uwarunkowanym genetycznie. Osoby cierpiące z powodu ADHD mają specyficzne funkcjonowanie układu nerwowego. Występuje u nich zdecydowana przewaga procesów pobudzenia nad procesami hamowanie, co nie pozwala na kontrolowanie własnych zachowań. U osób z ADHD istnieje prawdopodobnie zaburzona równowaga pomiędzy dwoma podstawowymi przekaźnikami – noradrenaliną i dopaminą. Jest to jednostka chorobowa, którą może zdiagnozować wyłącznie lekarz specjalista – psychiatra dziecięcy.

Analiza głoskowa

• umiejętność rozkładania słów na poszczególne elementy składowe – głoski, które odpowiadają fonemom (najmniejszym cząstkom języka).

Analiza i synteza

• ogół czynności dokonywania rozkładu całości na poszczególne elementy składowe oraz scalania tych elementów w całość. Czynności te dotyczą też procesów poznawczych, analizy i syntezy doznań zmysłowych: wzrokowych, słuchowych, czucia, dotyku i ruchu (kinestezji).

Analiza sylabowa

• umiejętność rozkładania słów na sylaby.

Analizator słuchowy

• Analizator ten służy do odbioru bodźców słuchowych, w tym dźwięków mowy, ich spostrzegania, zapamiętywania. Uczestniczy w porozumiewaniu się za pomocą mowy. Wraz z innymi analizatorami stanowi neurofizjologiczną podstawę procesów czytania i pisania. Odgrywa w uczeniu się tych czynności zasadniczą rolę ze względu na zaangażowanie w nich :
  • słuchu fonemowego, czyli zdolności różnicowania głosek, dzięki dokonywaniu analizy dźwięków mowy i odróżniania ich (np: głosek z – s, które brzmią podobnie, ponieważ różnią się tylko jedną cechą dystynktywną: dźwięcznością)
  • umiejętności fonologicznych w zakresie operowania cząstkami fonologicznymi, takimi jak głoski, sylaby, logotomy (cząstki słów nie będące głoskami ani sylabami).
  Prawidłowe różnicowanie i rozpoznawanie dźwięków mowy (słuch fonemowy) oraz dobrze wykształcone umiejętności fonologiczne są podstawą bezbłędnego zapisywania i czytania nowych wyrazów, a następnie łączenia ich w zdania i tekst.

Analizator wzrokowy

• Podczas czytania sprowadza się on do spostrzegania tekstu, wyodrębniania z niego wyrazów, a w nich kolejnych liter, tworzących sekwencje znaków w graficznej strukturze wyrazu, odróżniania podobnych liter, zapamiętywania ich, rozpoznawania.
  Podczas pisania zachodzi przypominanie sobie kształtu liter, sposobu łączenia ich w strukturę, jaką jest sylaba, a następnie łączenia sylab w wyrazy, wyrazów w zdania i konstruowanie tekstu rozplanowanego na kartce zeszytu.

Analizatory

• są neurofizjologiczną podstawą odbioru i przetwarzania bodźców w spostrzeżenia. Znajdują się w mózgu, nie na receptorach, czyli, np. oku, uchu. W czytaniu i pisaniu udział biorą trzy analizatory: wzrokowy (odbiór bodźców wzrokowych, jakimi są np: teksty, wyrazy i tworzące je litery), słuchowy (odbiór dźwięków mowy) i skórno–kinestetyczny (doznania dotykowo–kinestetyczne z poruszających się narządów mowy podczas mówienia oraz od poruszającej się ręki trzymającej pióro podczas pisania). Każdy z analizatorów musi dobrze funkcjonować samodzielnie, jak również dobrze współpracować z innymi.

Błędy specyficzne

• błędy typowe, charakterystyczne dla dysleksji rozwojowej, symptomatyczne dla różnych przyczyn ich powstania, zależnie od tego, jaka funkcja rozwija się nieprawidłowo.

  Błędy specyficzne dla zaburzeń funkcji wzrokowych (percepcji i pamięci wzrokowej):

  • mylenie liter o podobnym kształcie, np. a – o, t – ł, m – n
  • mylne odtwarzanie położenia liter, np. b –p, d – g, u – n
  • pomijanie drobnych elementów graficznych liter, np. znaków diakrytycznych
  • błędy typowo ortograficzne ó – u, ż – rz, ch –h
  • mylenie liter rzadziej używanych, H – f – F, Ł – F itp.

  Błędy specyficzne dla zaburzeń funkcji słuchowo–językowych:

  • opuszczanie liter, końcówek lub cząstek wyrazów
  • dodawanie liter
  • podwajanie liter
  • przestawianie kolejności liter
  • łączenie i rozdzielanie wyrazów
  • mylenie spółgłosek w szeregach dźwięczne – bezdźwięczne: b –p, d – t, w – f, g – k, dz – c, sz – s
  • mylenie samogłosek i – y
  • zniekształcanie pisowni całego wyrazu (wyrazy bezsensowne)
  • mylenie wyrazów podobnie brzmiących
  • błędy w zmiękczeniach
  • trudności z różnicowaniem i – j
  • trudności z różnicowaniem samogłosek nosowych i cząstek -om, -on,
    -em, -en.

Czujność ortograficzna

• samokontrola podczas pisania, w efekcie prowadzi do automatycznego sprawdzania poprawnej pisowni w słowniczku ortograficznym bądź wyjaśniania jej przy pomocy zasad pisowni.

Deficyty rozwojowe

• inaczej dysfunkcje parcjalne lub fragmentaryczne zaburzenia rozwoju psychomotorycznego – opóźnienie rozwoju psychomotorycznego, wolniejsze tempo rozwoju określonych funkcji.
  • parcjalne zaburzenia rozwoju psychomotorycznego obejmują większy obszar czynności. Przykładem jest opóźnienie rozwoju motoryki (dużej, jak i małej) lub zaburzenia rozwoju mowy (mówienia , rozumienia).
  • fragmentaryczne zaburzenia rozwoju psychomotorycznego obejmują mniejszy obszar czynności, np: motoryki rąk lub tylko rozwoju mowy czynnej.

Dostosowanie wymagań

• w przeciwieństwie do obniżenia wymagań to zastosowanie takich kryteriów egzekwowania wiedzy i umiejętności, które uwzględniają możliwości i ograniczenia, a więc dysfunkcje oraz mocne strony rozwoju i funkcjonowania dziecka. W praktyce sprowadza się to do określenia wymagań edukacyjnych dla konkretnego ucznia.

Dysgrafia

• to trudności w opanowaniu poprawnej formy graficznej pisma. Wyraża się w formie zniekształceń strony graficznej pisma, takich jak niedokładności w odtwarzaniu liter, złe proporcje liter w wyrazie, brak połączeń liter, brak należytego odstępu między literami i wyrazami, brak równomiernego i jednolitego położenia pisma, niepoprawne zagęszczenie liter. Towarzyszy jej często niższa sprawność manualna i grafomotoryczna.

Dysleksja

• specyficzne trudności tylko w czytaniu.

Dysleksja "skompensowana"

• takie określenie można stosować w odniesieniu do uczniów starszych, u których wcześniej stwierdzono dysleksję, lecz obecnie na skutek wieloletnich ćwiczeń, kompensującego wpływu wysokiej inteligencji, wieku, nie popełnia on już wielu błędów i są to błędy wyłącznie ortograficzne.

Dysleksja rozwojowa

• specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu u dzieci. Jest to syndrom zaburzeń uczenia się czytania (dysleksja) i opanowania poprawnej pisowni (dysortografia), którym często towarzyszy niski poziom graficzny pisma(dysgrafia). Mogą się one zmniejszać w wyniku intensywnych ćwiczeń zaburzonych funkcji.

Dysortografia

• specyficzne trudności w opanowaniu poprawnej pisowni. Dysortografię rozpoznajemy u uczniów o prawidłowym rozwoju umysłowym , w przypadkach, gdy trudności występują pomimo znajomości zasad pisowni, braku wad zmysłu i zaniedbania pedagogicznego, a spowodowane są zaburzeniami procesów poznawczych i ruchowych oraz ich współdziałania. Dysortografia należy do zespołu zaburzeń określanego jako "dysleksja rozwojowa".

Dystraktory

• czynniki rozpraszające uwagę, przeszkadzające w skupieniu, np: rozmowy, hałasy, radio, TV, itp.

Funkcje poznawcze

• zespół procesów, dzięki którym odbieramy informacje z otoczenia oraz stosunki miedzy nimi. Należą do nich: uwaga, pamięć, myślenie i spostrzeganie.

Głęboka dysleksja rozwojowa

• poważne zaburzenia o specyficznym charakterze w uczeniu się czytania. Najczęściej też występują nasilone trudności w budowaniu wypowiedzi na piśmie, błędy stylistyczne i interpunkcyjne.

Inteligencja ogólna - werbalna i niewerbalna

• trzy obszary funkcjonowania intelektualnego (ogólny, słowno-pojęciowy i praktyczny), które możemy mierzyć za pomocą badania Skalą Inteligencji D.Wechslera. Wyniki są sformułowane w postaci ilorazów inteligencji.

Opracowała:

• Agnieszka Olędzka - pracownik Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Wałczu, w oparciu o:
  • Słownik Psychologii Jerzego Siuta (red.) oraz
  • poradnik M.Bogdanowicz, A. Adryjanek "Uczeń z dysleksją w szkole"